Από την Άλωση έως την Παλιγγενεσία του 1821
Ο ελληνισμός της Μακεδονίας πρόσφερε πολύ αίμα και χρήμα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Πολλές εστίες εξέγερσης δημιουργήθηκαν πριν και μετά το 1821, με αποκορύφωμα την επανάσταση της Χαλκιδικής και το Ολοκαύτωμα της Νάουσας. Πρώτη επανάσταση των Μακεδόνων έγινε το 1495 όταν ο βασιλιάς της Γαλλίας θα εκστράτευε κατά της Κωνσταντινούπολης. Η εκστρατεία μεν ματαιώθηκε, οι Μακεδόνες όμως τιμωρήθηκαν σκληρά.
Το 1571 πραγματοποιείται νέα εξέγερση των Μακεδόνων μετά την ήττα του τουρκικού στόλου στη Ναύπακτο. Την εποχή εκείνη εμφανίστηκαν στα βουνά της Μακεδονίας -Όλυμπο, Πιέρια- και στην Πίνδο οι κλέφτες και οι αρματωλοί. Ο Σουλτάνος αναγκάστηκε να παραχωρήσει τοπική ανεξαρτησία και επί δυο αιώνες μέχρι την εποχή του Αλή Πασά ήταν ελεύθεροι.
Το 1796 ο Αλή Πασάς κινήθηκε εναντίον τους (ήτοι των: κλεφτών και αρματωλών) αλλά απέτυχε. Νέα προσπάθειά του γίνεται το ίδιο έτος αλλά αποτυγχάνει πάλι. Το 1804 καταφέρνει να νικήσει ο Αλή Πασάς, το 1807 επιτίθεται στον Όλυμπο. Το 1808 επαναστάτησαν πάλι οι Μακεδόνες.
Αποτελεσματική συμβολή των Μακεδόνων στον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων του 1821 υπήρξαν οι εξεγέρσεις στο Βέρμιο, τα Πιέρια και τον Όλυμπο και οι επαναστάσεις της Χαλκιδικής και της Νάουσας. Την 19.2.1822 υψώθηκε στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στη Νάουσα το λάβαρο της επανάστασης, όπως είχε γίνει ένα χρόνο νωρίτερα στην Αγία Λαύρα. Την 18.4.1822 πέφτει η πόλη της Νάουσας. Οι τούρκοι προχωρούν σε σφαγές. Οι γυναίκες πέφτουν στον ποταμό Αραπίτσα ακολουθώντας την θυσία του Ζαλόγγου.
Η στάση της Ρωσίας, ο ρόλος της Βουλγαρίας, η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου
Οι Βούλγαροι, όταν άρχισε να κλονίζεται η Οθωμανική αυτοκρατορία, επιδίωξαν να καταλάβουν εδάφη της Μακεδονίας χωρίς όμως να ισχυρίζονται ότι είναι Μακεδόνες. Συμπαραστάτη στα σχέδια αυτά, ίσως και υποκινητής τους, ήταν την Ρωσία, η οποία επιδίωκε μέσω της Βουλγαρίας να αποκτήσει διέξοδο στο Αιγαίο.
Κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1878 η Ρωσία επέβαλε στους τούρκους την συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, σύμφωνα με την οποία ιδρυόταν μεγάλο ανεξάρτητο Βουλγαρικό κράτος που θα περιλάμβανε την περιοχή από τον Δούναβη μέχρι το Αιγαίο και από την Μαύρη θάλασσα μέχρι την Πρέσπα-Αχρίδα με εξαίρεση την Θράκη από το Πόρτο-Λάγος και ανατολικά, την Χαλκιδική και την πόλη της Θεσσαλίας.
Το 1796 ο Αλή Πασάς κινήθηκε εναντίον τους (ήτοι των: κλεφτών και αρματωλών) αλλά απέτυχε. Νέα προσπάθειά του γίνεται το ίδιο έτος αλλά αποτυγχάνει πάλι. Το 1804 καταφέρνει να νικήσει ο Αλή Πασάς, το 1807 επιτίθεται στον Όλυμπο. Το 1808 επαναστάτησαν πάλι οι Μακεδόνες.
Αποτελεσματική συμβολή των Μακεδόνων στον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων του 1821 υπήρξαν οι εξεγέρσεις στο Βέρμιο, τα Πιέρια και τον Όλυμπο και οι επαναστάσεις της Χαλκιδικής και της Νάουσας. Την 19.2.1822 υψώθηκε στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στη Νάουσα το λάβαρο της επανάστασης, όπως είχε γίνει ένα χρόνο νωρίτερα στην Αγία Λαύρα. Την 18.4.1822 πέφτει η πόλη της Νάουσας. Οι τούρκοι προχωρούν σε σφαγές. Οι γυναίκες πέφτουν στον ποταμό Αραπίτσα ακολουθώντας την θυσία του Ζαλόγγου.
Η στάση της Ρωσίας, ο ρόλος της Βουλγαρίας, η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου
Οι Βούλγαροι, όταν άρχισε να κλονίζεται η Οθωμανική αυτοκρατορία, επιδίωξαν να καταλάβουν εδάφη της Μακεδονίας χωρίς όμως να ισχυρίζονται ότι είναι Μακεδόνες. Συμπαραστάτη στα σχέδια αυτά, ίσως και υποκινητής τους, ήταν την Ρωσία, η οποία επιδίωκε μέσω της Βουλγαρίας να αποκτήσει διέξοδο στο Αιγαίο.
Κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1878 η Ρωσία επέβαλε στους τούρκους την συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, σύμφωνα με την οποία ιδρυόταν μεγάλο ανεξάρτητο Βουλγαρικό κράτος που θα περιλάμβανε την περιοχή από τον Δούναβη μέχρι το Αιγαίο και από την Μαύρη θάλασσα μέχρι την Πρέσπα-Αχρίδα με εξαίρεση την Θράκη από το Πόρτο-Λάγος και ανατολικά, την Χαλκιδική και την πόλη της Θεσσαλίας.
